مستخدم:Jamei/الملعب/الرابع

قالب:اعتقادات شیعهصفات فعلی خدا در مقابل صفات ذاتی به ویژگی‌هایی اطلاق می‌شود که به اعمال و افعال خداوند نسبت داده می‌شود، مانند خالق بودن، رازق بودن یا مدبر بودن. این صفات با صفات ذات که ویژگی‌های ثابت و همیشگی خداوند هستند، تفاوت دارند.

تقسیم صفات به ذاتی و فعلی توسط متکلمان به دو ملاک شکل گرفته است:

ملاک قدیمی: صفات فعل صفاتی هستند که خدا می‌تواند به آن متصف شده و ممکن است از خدا سلب شود. برای نمونه می‌توان گفت خداوند خالق این هست ولی خالق آن نیست یا خداوند بنده استغفار کننده را بخشید ولی بنده اصرارکننده برگناه را نبخشید. گفته شده وصف اراده نیز بر همین اساس از صفات فعل خدا دانسته شده است. این ملاک توسط شیخ کلینی (درگذشت: ۳۲۹ق) و علی بن محمد جرجانی (درگذشت: ۸۱۶ق)‌ مطرح شده است.

ملاک رایج: صفات فعل صفاتی هستند که از رابطه میان ذات و مخلوقات انتزاع می‌شوند و برخلاف صفات ذات برای نسبت دادن خداوند به این صفات لازم است مخلوق را هم لحاظ کرد. با این نگاه صفاتی چون عدل و حکمت از صفات فعل خواهند بود در صورتی که با توجه به ملاک قبلی از صفات ذات محسوب می‌شوند. به گفته مصباح یزدی، این اوصاف از آن جهت که صرفاً بیان‌گر رابطه و نسبتِ اضافه بین دو طرف هستند، با نبودِ یک طرف از بین می‌روند و از این جهت به آن‌ها صفات اضافیه نیز گفته می‌شود.

یکی از مسائل مربوط به صفات ذاتی و فعلی، چگونگی تغییر صفات فعلی است. گفته شده که تغییر صفات فعل به معنای تغییر در ذات خداوند نیست؛ بلکه این مخلوقات هستند که تغییر می‌کنند و با تغییر آنها، صفت خاصی از رابطه‌شان با خداوند به وجود می‌آید. بنابراین، صفات فعل بر خلاف صفات ذات که عین ذات هستند، مستقل و جدا از ذات خداوندند.

به گفته مصباح یزدی، از فیلسوفان اسلامی، صفات فعلیه اگر به‌لحاظ منشأ آن‌ها در نظر گرفته شوند در آن صورت بازگشتشان به صفات ذاتیه خواهد بود. مثلاً خالق را به‌معنای کسی بدانیم که قدرت بر آفرینش دارد، نه کسی که کار آفرینش را انجام داده است. جعفر سبحانی از متکلمان امامیه نیز بر این باور است که همه صفات فعل به وصف قَیّومیّت خداوند باز می‌گردند.

منابع

• جرجانی، میر سید شریف، التعریفات‏، تهران، ناصرخسرو، ۱۴۱۲ق.
• جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن: تفسیر موضوعی قرآن کریم، تحقیق و تنظیم حیدرعلی ایوبی، قم، اسراء، چاپ هشتم، ۱۳۹۵ش.
• ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، قم، نشر هاجر، بی‌تا.
• سبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، موسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۱۳ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، الرسائل التوحیدیة، بیروت، موسسة النعمان، ۱۴۱۹ق.
• عبودیت، عبدالرسول و مجتبی مصباح، خداشناسی، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۸ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب‏، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامى، چاپ هفدهم، ۱۳۸۴ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۱ش.

=================================================================================

قالب: اعتقادات الشيعة صفات الله الفعلية في مقابل الصفات الذاتية، تُطلق على الخصائص التي تُنسب إلى أفعال الله وأعماله، مثل كونه خالقاً، أو رازقاً، أو مدبراً. وتختلف هذه الصفات عن صفات الذات التي تمثل خصائص ثابتة ودائمة لله عز وجل.

إن تقسيم الصفات إلى ذاتية وفعلية من قِبل المتكلمين قد تم بناءً على معيارين:

المعيار القديم: صفات الفعل هي الصفات التي يمكن أن يتصف الله بها، ويمكن أن تُسلب عنه. على سبيل المثال، يمكن القول إن الله خالق لهذا الشيء ولكنه ليس خالقاً لذاك الشيء، أو إن الله غفر للعبد المستغفر ولكنه لم يغفر للعبد المصرّ على الذنب. وقيل أيضاً إن وصف الإرادة قد عُدَّ بناءً على هذا المعيار من صفات فعل الله. هذا المعيار طُرح من قِبل الشيخ الكليني (توفي: عام 329 للهجرة/329ق) وعلي بن محمد الجرجاني (توفي: عام 816 للهجرة/816ق).

المعيار الشائع: صفات الفعل هي الصفات التي تُنتزع من العلاقة بين الذات والمخلوقات، وعلى عكس صفات الذات، فإنه لنسبة الله إلى هذه الصفات يلزم أخذ المخلوق بعين الاعتبار أيضاً. وبناءً على هذه الرؤية، فإن صفات مثل العدل الإلهي والحكمة ستكون من صفات الفعل، في حين أنها تُعد من صفات الذات بالنظر إلى المعيار السابق. ووفقاً للشيخ محمد تقي مصباح اليزدي، فإن هذه الأوصاف من حيث إنها تعبر مجرد تعبير عن العلاقة ونسبة الإضافة بين الطرفين، فإنها تزول بزوال أحد الطرفين، ومن هذا المنطلق يُطلق عليها أيضاً اسم الصفات الإضافية.

إحدى المسائل المتعلقة بالصفات الذاتية والفعلية هي كيفية تغير الصفات الفعلية. فقد قيل إن تغير صفات الفعل لا يعني حدوث تغير في ذات الله؛ بل إن المخلوقات هي التي تتغير، وبتغيرها تنشأ صفة خاصة من علاقتها بالله. بناءً على ذلك، فإن صفات الفعل، على عكس صفات الذات التي هي عين الذات، تكون مستقلة ومنفصلة عن ذات الله.

ووفقاً لمصباح اليزدي، وهو من الفلاسفة الإسلاميين، فإن الصفات الفعلية إذا ما لُوحظت بالنظر إلى منشئها، فإن مآلها سيعود إلى الصفات الذاتية. ومثال ذلك أن نعتبر الخالق بمعنى مَن لديه القدرة على الخلق، لا مَن قام بفعل الخلق بالفعل. كما يرى جعفر السبحاني، وهو من متكلمي الإمامية، أن جميع صفات الفعل تعود إلى وصف القيومية لله تعالى.

قالب: صفات الله الفعلية قالب: علم اللاهوت ومعرفة الله تصنيف: تقسيمات صفات الله تصنيف: مصطلحات كلامية تصنيف: مقالات ذات أهمية ب تصنيف: ترجمة إلى الإنجليزية